Ailə, yoxsa karyera?
15/06/2016 365

Ailə, yoxsa karyera?

Azərbaycanda bəzi şirkətlər gənc qızları işə götürərkən onlarla ərə getməyəcəkləri və ya uşaq dünyaya gətirməyəcəkləri barədə qeyri-rəsmi razılaşma bağlayırlar. 30 yaşlı Zülfiyyə Əliyeva yaxın 3 il müddətində ailə qurmama tələbi ilə işə qəbul olunan gənc qızlardan biridir. Ehtiyacı olduğu üçün bu şərti qəbul edən gənc xanım, 12 saatlıq əmək rejimi ilə razılaşmadığına görə işini itirir. 
Əmək bazarında subay qızların işlə təmini şansı evli xanımlara nisbətən daha yüksəkdir. 2 ildir iş axtarışında olan 27 yaşlı Leyla Quliyeva qeyd edir ki, evli və uşaqlı olduğunuz zaman, işəgötürənlər çoxu sizdən yan keçəcək: "İşəgötürənlər qadının uşağa görə tez-tez icazə alacağını, evə tez qaçacağını düşünürlər".
 
Audit Mirzəyar Qənbərovun fikrincə, əmək münasibətlərində qadınlara qarşı ayrıseçkiliyə özəl müəssisələrdə daha çox rastlanır: 
 
"Qadın doğuşa gedəndə ona xəbərdarlıq edilir ki, daha işə qayıtmasın. Qadın da məcbur qalıb işdən çıxma ərizəsini yazır". 
 
Audit M.Qənbərov qadınlarla işə qəbulu zamanı bağlanan əmək müqavilələrinin şərtlərinin əmək hüquqlarına zidd olduğunu, müqavilənin işəgötürənin maraqlarını təmin etməsininin məhkəmə çəkişməsində işçinin uduzması ilə nəticələndiyini vurğulayır: "Müqavilələr 1 illik bağlanır və qadın hamilə qalarsa, uzadılmır və müqaviləyə qeyri-qanuni xitam verilir. Müqavilələrdə artıq iş saatlarının ödənişi, bayram günlərində ikiqat əmək haqqı hesablanması halları nəzərdə tutulmur". Qadınların işə qəbul prosesində və iş həyatında üzləşdiyi bu hallarda "Analığın mühafizəsi haqqında"183 nömrəli Konvensiyanın "Hər bir üzv-dövlət hamiləliyin və doğuşun məşğulluq sahəsində, iş tapmaq sahəsində ayrıseçkiliyə səbəb olmaması üçün zəruri tədbirləri görür" şərtləri ciddi şəkildə pozulur.
Vacib məqam odur ki, Azərbaycan gender əsaslı ayrıseçkiliyin qarşısını alan bir neçə beynəlxalq konvensyanı ratifikasiya edib. Bu siyahıya Qadınlara qarşı ayrıseçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında Konvensiya (CEDAW), Beynəlxalq Əmək Təşkilatının kişi və qadın işçilər - ailə vəzifələri olan işçilər üçün bərabər imkanlar və bərabər rəftar haqqında Konvensiya  və Analığın Mühafizəsi Haqqında Konvensiya da daxildir. Beynəlxalq konvensiyaların ratifikasiyası dövlətin bu sənədlərdə əks olunan tələblərin icrası barədə öhdəlik götürməsi deməkdir. Bundan əlavə, Əmək Məcəlləsinin 16-cı maddəsində də əmək münasibətlərində də Qadınlara qarşı ayrıseçkiliyin yolverilməzliyini vurğulanır. Qadınlara qarşı diskriminativ davranışlar konvensiyaların və Əmək Məcəlləsinin pozulması deməkdir. 
 
Əmək qanunvericiliyinə görə, hamilə və 3 yaşına çatmamış uşağı olmasına görə qadınla əmək müqaviləsinin bağlanmasından imtina yolverilməzdir. (Əmək Məcəlləsi, 240-cı maddə). Bu halda qadının işəgötürəndən izahat tələb etmək və məhkəməyə müraciət hüququ var. Əmək bazarında hamilə qadınların əmək hüququnun pozulma hallarına sıx rastlanılsa da, məhkəməyə müraciətlər daxil olmur. Vətəndaşların Əmək Hüquqlarını Müdafiə Liqasının sədri Sahib Məmmədov bunun səbəbini əmək hüququnun pozulma faktının məhkəmədə sübut olunmasının qeyri-mümkünlüyündə görür: "İşəgötürən hamilə və ya 3 yaşına çatmamış uşağı olan qadını işə qəbul etməməsinin səbəbinin kökündə boş iş yerinin olmaması, təklif olunan işin hamilə qadın üçün yaramaması və s. tipli qanuni əsasları göstərə bilər". S.Məmmədov hazırki dövrdə qadınlara münasibətdə ayrıseçklik hallarının qarşısını almağa yönəldilmiş ciddi tədbirlərin həyata keçirilmədiyi qənaətindədir.
Ailə, Qadın və Uşaq problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin hüquqşünası Taliyə İbrahimova komitəyə işdən azad edilmə halları ilə bağlı şikayətlərin daxil olduğunu, çox vaxt qadınların məlumatsız olduqları, hüquqlarını bilmədikləri üçün işdən çıxma ərizəsini imzaladıqlarını vurğulayır.
Rasional İnkişaf Uğrunda Qadınlar Cəmiyyətinin sədri, hüquqşünas Şəhla İsmayıl iş tapmaq üçün işə qəbul prosesində bir çox anaların övlad sahibi olduqlarını gizlətdiyini, ya da iş əldə etmək üçün övladlarının yaşlarını böyük göstərdiklərini vurğulayır.   
 
Respublikada  uşaq bağçalarına qəbul 1 yaşından etibarən mümkündür. ("Məktəbəqədər təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin təsdiq edilməsi haqqında qərar). Belə olan halda, analar övladlarını bir yaşından tez bağçaya yerləşdirmə imkanından məhrum qalırlar.
Şəhla İsmayıl uşaq bağçalarında boş yerlərin yetərsizliyi və ya heç olmaması, özəl bağçaların və dayə xidmətinin baha qiymətləri üzündən qadınların evdə oturub uşağa baxmağa məcbur qaldıqlarını qeyd edir. Təkrar işə qayıdan qadınlar rəqabətli əmək bazarında peşəkar bacarıqlar baxımından kişi kolleqalarından geri qaldıqlarından ya iş tapmaqda çətinlik çəkirlər, ya da daha aşağı maaşla işləməyə razı olurlar. 
 
Statistikaya əsasən, Azərbaycanda qadınların orta aylıq əmək haqqı kişilərin əmək haqqının 54.7%-ni təşkil edir. Əmək haqqının rəsmi maaş və zərf sistemi ilə verilməsi qadınlarla kişilərə verilən maaşın monitorinqini keçirməyə imkan vermir. Ailə, Qadın və Uşaq problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin hüquqşünası Taliyə İbrahimova aşağı maaş faktorunun qadınların natamam iş rejimlərinə üstünlük verməsi ilə bağlı olduğunu qeyd edir. Belə ki, həftəlik iş saatı norması 40 saat olduğu halda, qadınlar ailə və uşağa vaxt ayırmaq üçün 32-26 saatlıq natamam iş rejimlərini seçirlər. Qadınların vaxt sərf etdikləri uşaq baxımı və ev işləri isə ödənişi olmayan əmək fəaliyyətidir.
 
Əmək bazarında ən böyük gender boşluğu olan bölgə Orta Şərq və Şimali Afrikadır. Burada 35-54 yaş qruplarında əmək bazarında gender iştikarındakı boşluq 62% təşkil edir.  
 
The Global Gender  Gap Index 2012 hesabatına əsasən, qadınlar əmək bazarında daima daha az qazanan tərəfdirlər və tam maaş bərabərliyinə nail olan ölkə yoxdur. İnkişaf etmiş və etməkdə olan 83 ölkədən toplanan nəticələr göstərir ki, muzdlu əməkdə qadınlar kişilərdən orta hesabla 10-30% daha az qazanırlar.  
 
 Gender əsaslı Əmək bölgüsü
 
Dünya Bankının 135 ölkədə 13000 firma arasında keçirdiyi araşdırmanın nəticələrinə əsasən, böyük şirkətlərin yalnız 10 faizinin rəhbəri qadınlardır.
 
Azərbaycanda vəzifə bölgüsünün statistik göstəricilərinin təhlili səhiyyə, təhsil, sosial müdafiə sahəsində çoxluğu qadınların təşkil etdiyini göstərir. Bununla belə, adı çəkilən sektorlarda rəhbər vəzifələrdə qadınların sayı çox azdır. Qanunvericilik baxımından ölkədə qadının ali vəzifələrdə olması üçün heç bir əngəl yoxdur. Reallıqda isə ev yükü – uşağa qulluq, yaşlıya qulluq, ev işləri ananın üzərindədir. Əlbəttə ki, bu yük ola-ola qadın nə təhsilini davam etdirə bilmir, nə də ixtisasartırma kurslarına qatıla bilmir. Qadın dünyaya uşaq gətirəndə avtomatk olaraq əmək bazarından geridə qalır, ən azı ilk 3 il. Bundan sonra uşağa baxım dövrü başlayır, uşaq xəstələnəndə evə ilk qaçan ana olur. Bu struktural faktorlar qanunda əks olunan bərabərliyə maneə yaradır və  bu bərabərliyin reallıqda işləməməsi ilə nəticələnir. BMT-nin Əhali Fondunun Azərbaycan nümayəndəliyinin Gender məsələləri üzrə Müşaviri Bəhicə Əliyeva  problemin həllini sistemli yanaşmanın tətbiqində görür:“Məsələ tək qanun və ya maarifləndirmə ilə bitmir. Mükəmməl şəkildə keyfiyyətli və ucuz uşağa baxım sistemi təminatı verən bağçalar şəbəkəsinin olması şərtdir. Bu halda ana əmək bazarından geri qalmayacaq, ixtisasını artıraraq daha ali vəzifələr tuta biləcək”. 
Azərbaycanda əmək bölgüsünə gəlincə, respublikada qadın nazir yoxdur. Parlamentdə təmsil olunan 125 millət vəkilindən 21-i qadındır.Ali rəhbər vəzifələrdən - Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri və Ombudsman aparatıının rəhbəri qadındır. Bəzi rayonların icra hakimlərinin müavinləri qadındır.Şəhla İsmayılın fikrincə, "icra hakimlərinin müavinlərinin qadın olması kəmiyyətə təsir etsə də, keyfiyyət olaraq nəticəyə təsir göstərmir çünki bu qadınların qərarverici funksiyası yoxdur. Ancaq yenə də kəmiyyət əhəmiyyətlidir, çünki tədricən kəmiyyət keyfiyyətə keçir." 
 
İş elanlarında yaş hədlərinə, xarici görünüşə (boy, çəki) qoyulan qeyri-qanuni tələblər, bəzi peşələrdə ancaq qadın işçilərin tələb olunması əmək münasibətlərində qadınlara qarşı ayriseçkilik hallarına nümunələrdir. Hüquqşünas Taliyə İbrahimova hesab edir ki, bu ayrıseçkiliyin qarşısını işəgötürənlərə müəyyən sanksiyalar, cərimələr tətbiq etməklə almaq olar. 
 
İmtiyazlar
 
Əmək Məcəlləsinin bir çox maddələrində uşaqlı kişi və qadınlara xeyli imtiyazlar nəzərdə tutulub. Məsələn,  Maddə 52-də “Hamilə və üç yaşına çatmamış uşağı olan qadınlara, habelə üç yaşınadək uşağını təkbaşına böyüdən kişilərə Sınaq müddətinin müəyyən edilməməsi; Maddə 67-1-də “Hamilə qadınların, uşağının üç yaşınadək sosial məzuniyyətdə olan və həmin məzuniyyət bitdikdən sonra bir ildən az müddətdə müvafiq vəzifədə (peşədə) çalışan qadınların (uşağını təkbaşına böyüdən kişilərin) sertifikasiyadan keçirilməməsi;Maddə 91-də “Hamilə və yaşyarımadək uşağı olan qadınlar üçün 36 saatdan artıq olmaması; Maddə 94-də “Sağlamlıq imkanları məhdud uşağı olan qadınlara ərizələrilə işəgötürən natamam iş vaxtı (iş günü, yaxud iş həftəsi) müəyyən etməsi”; Maddə 125-də“Hamiləliyə və doğuşa görə məzuniyyətlər; Maddə 126-da“Uşaqları övladlığa götürmüş qadınların məzuniyyət hüquqları və s. 
 
Məcəllədə nəzərdə tutulan qaydalara daha çox büdcə təşkilatları və dövlət tabeliyində olan təsərrüfat subyektlərinin əməl etdiyi faktdır.
Bəzi ekspertlərin fikincə, qanunvercilikdə mövcud imtiyazlar birmənalı qarşılanmamalıdır. BMT-nin Əhali Fondunun Azərbaycan nümayəndəliyinin Gender məsələləri üzrə müşaviri Bəhicə Əliyeva hesab edir ki,: “Əmək qanunvericiliyində olan bəzi imtiyazlarla anaya kömək etdiyimizi düşünürük. Əslində isə, ana həmin analıq və ya hamiləlik məzuniyyəti dövründə əmək bazarından geri qalır və illərini itirir. Alternativ olaraq ideal olardı ki, anaya uşağına baxım üçün daha yaxşı şərait yaradılsın və ana əmək bazarından geridə qalmasın”. 
 
Mövcud statistik göstəricilərin araşdırmaları onu göstərir ki, aşağı statuslu və az əmək ödənişi olan işlərdə qadınlar sayı üstünlük təşkil edir. Qadınlar üçün iş yerlərinin çatışmazlığı bu gün daha çox qadının cəmiyyətdə və ailədəki roluna müvafiq olan çevik iş yerlərinin (natamam iş günü və iş həftəsi, dəyişkən iş qrafiki, evdə iş və s.) azlığında öz əksini tapır.
Vətəndaşların Əmək Hüquqlarını Müdafiə Liqasının sədri Sahib Məmmədov hal-hazırda imtiyazıların icra sisteminin monitorinqinin aparılmadığını qeyd edir:
“Rusiya və Ukraynada bəzi nazirliklərin elmi-tədqiqat institutları var, bizdə isə bu sahədə statistik tədqiqatlar aparılmır". 
 
Selektiv abortların əmək bazarında gender bölgüsünə təsiri
 
Son illər Azərbaycanda dünyaya gələn uşaqların cinsə görə nisbətinin ciddi şəkildə oğlanların xeyrinə dəyişməsinə dair həyəcan təbili çalınır. Selektiv abortlar nəticəsində doğulanlar arasında cinsi balansın pozulmasına görə Azərbaycan Respublikası dünyada Çindən sonra ikinci yerdə dayanır. Demoqrafların proqnozlarına görə, demoqrafik fonda vəziyyət bu şəkildə davam edərsə, hökümət tərəfindən problemin həlli yolunda ciddi müdaxilə strategiyaları tətbiq olunmazsa, 20-30 il sonra Azərbaycanı “demoqrafik fəlakət” gözləyir. BMT-nin gender məsələləri üzrə müşaviri Bəhicə Əliyeva selektiv abortun əmək bazarında gender balansına da ciddi ölçüdə mənfi təsir edəcəyini vurğulayır. Kişilərin sayca çox üstünlük təşkil etdiyi halda, qadınlar yenidən ənənəvi gender rollarını öz üzərlərinə götürmək basqısı altında qalacaqlar. Daha çox evdar xanım, ana və s. kimi ödənişsiz əmək növləri qadınları ödənişli əmək bazarında geri salan daha bir faktor olacaq. Həmçinin, qadınlar daha çox erkən nikaha daxil olmağa məcbur ediləcəklər ki, bu da təhsildən və əmək bazarından kənarda qalma ilə nəticələnəcək.
 
Nəzakət Zeynallı